Gospodine Nikčeviću, koja su to konkretna dokumenta koja radikalno pomjeraju istorijsku sliku ovih vremena o kojima je riječ?

– Edicija Monumenta Montenegrina ima, za sada, deset tomova koji u nekim dijelovima radikalno mijenjaju sliku naše istorije tokom srednjeg vijeka, naročito njegovog ranog, takozvanog »plamenog« razdoblja. Konačno je razriješena enigma o tome – da li je ili ne postojala Duklja? Postojala je: njoj su posvećena prva dva toma i bila je jedno od najstarijih episkopskih i mitropolitskih sjedišta u Evropi. Od 387. godine imala je prestižnu titulu »metropolia prima« i, zajedno sa svojom arhiepiskopijom-podložnicom u Skadru, tokom nekoliko vjekova suvereno je vladala najvećim dijelom Balkana i Dalmacije. Kolika je bila njena moć, najbolje svjedoči činjenica da su dva njena episkopa učestvovala u kanonizaciji hrišćanstva, na trećem i četvrtom vaseljenskom saboru, u Efezu (Sencion) i Halkidoniji (Evander) – obojica Grci ili Sirijci. Dukljanski mitropolit Pavle, po svemu sudeći porijeklom Sloven, početkom VII vijeka uzdrmao je svojom pobunom (bio je monofizit) čitav Balkan, čak suprotstavljajući se papi. Sada se zna da je Duklja razrušena i spaljena 980. godine, u ratu između samozvanog bugarskog cara, Samuila i kralja Dalmacije, Jovana Vladimira. Prerogativi njene moći (jedina je imala pravo da blagoslovi krunu slovenskih kraljeva) pripali su jedinstvenoj mitropoliji sa »tri oltara« (pravoslavnim, katoličkim i Crkve Slovenske) pod patronatom Rima, arhiepiskopiji u Baru. Barska arhiepiskopija, čiji je mitropolit nosio titulu »primas Srbije« od 1062. godine pa do sredine XIV vijeka, jedna je od najuticajnijih u Evropi i na njenom su čelu najviši povjerenici pontifikalne kancelarije, diplomate, neki od najboljih evropskih književnika i filozofa srednjega vijeka. Barski arhiepiskop Jovan II napisao je, nakon povratka iz Zlatne horde, gdje je po nalogu kurije boravio kod Velikog kana, jedno od najznačajnijih djela evropskog srednjeg vijeka, Istoriju Mongola. Istovremeno, bio je prvi Evropljanin koji je boravio na Dalekom istoku, prije Marka Pola. Arhiepiskop barski Gijom Adam je, stoljeće kasnije, u prvoj polovini XIV vijeka, kao strateg jednog od posljednjih krstaških ratova, i čovjek koji je dovodio najamnike za vojsku Stefana Dečanskog i mladog Dušana, napisao programski vojnopolitički spis, O načinu uništenja Saracena, i takođe je deo edicije. Barska mitropolija bila je toliko moćna da su se pod njenom vlašću nalazile Srbija, Bosna i Travunija (sa najvećim dijelom Dalmacije, od Omiša do Drača) i bila je gotovo dva vijeka (od 1100. do oko 1300.) u neprekidnom ratu sa Dubrovnikom koji je htio da preuzme moć nekadašnjeg dukljanskog arhiepiskopata. Na kraju je pravo nasljeđa Duklje Baru priznala pontifikalna kancelarija. Baru su pripadali (osim velikih gradova današnje Crne Gore i današnje sjeverne Albanije) čitava Albanija kao jedinstvena eparhijska cjelina, i to sve do kraja 15, odnosno, prve polovine 16. vijeka.

Inače, najveće pomjeranje je u istoriji južnoslovenskih država: Srbije, Zahumlja (Bosne) i Travunije (današnje Crne Gore i sjeverne Albanije, sa granicom u Dalmaciji od Omiša do Drača). Od maja 743. godine to su legitimno priznate države-kraljevstva, vazali Konstantinopolja, sa moćnim kancelarijama i izuzetno velikim političkim i vojnim uticajem u Srednjoj Evropi i Mediteranu. Država Nemanjića je posljednja epoha moćnih slovenskih država i ona je, u odnosu na pređašnje, starije južnoslovenske države, najmanja, sa suženim uticajem na prostor Balkana. Posljednja dva toma su prevod i faksimil Dioptre, velikog Vizantinca Mihaila Psela, jedan od najvrijednijih spomenika slovenskog prevodilaštva. Ovaj spis jednog od najvećih svjetskih filozofa sačuvan je u jedinom ćirilskom prevodu koji se nalazi u jednom od crnogorskih manastira. Original na grčkom, pisan Pselovom rukom, kao i kasniji prepisi, doživio je sudbinu mnogih nekanonskih, jeretičkih spisa – u nepovrat je izgubljen.

Veliki teret posla ponijeli su i prevodioci (najvećim dijelom sa latinskog jezika).

– Sada smo dobili za rad, zbog velikog obima materijala, još dva prevodioca sa latinskog i grčkog. Uskoro bi trebalo da im se pridruži i treći. Kod njih je građa za dva toma o Duklji i dva, možda i tri toma Kotora do 1.400 godine. Stara ekipa radi na Ljetopisu popa Dukljanina i korpusu građe o Balšićima i Crnojevićima. Dukljanin bi trebalo da bude gotov u martu, a na Balšićima i dijelu dokumenata iz XV i XVI vijeka radiće se najmanje dvije–tri godine, možda i više – toliko toga ima. Balšića će biti dva–tri toma, sigurno. Plus, poseban tom – Crnojevići. Za mene je od bitnog značaja da mi se finansijski pokriju još dvije faze istraživanja, da ostvarim što sam naumio. To ne mogu da ostvarim ukoliko prevodioci, a oni vuku najveći, izuzetno obiman dio posla, slobodno kažem »titanski«, to ne odrede. Oni rade i njima skidam kapu – bez njih nema tima, sa njima sam organska cjelina koja produkuje.

Prema Vašem saznanju i mišljenju, u daljem istraživanju crnogorske prošlosti i uopšte kulture na ovim prostorima, čemu bi trebalo posvetiti posebnu pažnju i zašto?

– Prvo i prije svega, da ne budemo »crna rupa« u saznanju, prvo susjeda, a potom svijeta, moramo da stvorimo infrastrukturu po kojoj se prepoznajemo kao istorijski činilac. Tome do sada niko nije poklanjao pažnju jer su se svi uzdali u politiku – a ona zavisi od rasporeda snaga u okolini i nema veće domete, osim u svom vremenu. To je ralnost, htjeli to da priznamo ili ne. Moramo da sačinimo registre, da ih objavimo kao knjige, sa svim neophodnim informacijama i fotografijama, prvo poznatih i nepoznatih arheoloških lokaliteta, od davne praistorije do poznog srednjeg vijeka, potom posebno fresaka, a posebno ikona (i onih u privatnom vlasništvu), manuskripata i inkunabula sa slikom prve strane svakog, arhitektonskog spomenika kulture, podrazumijevajući ostatke uvrđivanja, sa posebnom stavkom »bazilike«. Kataloge najznačajnijih arheoloških i etnoloških spomenika kulture, sa onima koji su registrovani na privatnim posjedima i u privatnom vlasništvu. Tek kada to uradimo, kada ti registri i katalozi stignu u istraživačke centre i institucije koje se bave njihovim proučavanjem u najrazvijenijim zemljama svijeta, tek onda možemo reći da smo stvorili potpuni i pravi osnov za stvaranje moderne nauke u tim disciplinama. To je posao od dvadesetak godina, ali bez toga smo niko i ništa – bez toga smo politički, a ne i istorijski faktor u civilizaciji.

Koliko u Crnoj Gori ima mogućnosti za bavljenje naučnim radom, ne samo u istoriografskoj oblasti, odnosno – koliko je pružena šansa kompetentnim istraživačima i da li su naznačeni prioriteti projekata od strateškog državnog značaja? Da li su uvijek u pitanju materijalna sredstva, kako se najčešće čuje?

– Teško pitanje. Crna Gora je mala, a htjela bi mnogo, jer je istorijskim udesima mnogo toga ne samo njena, već baština daleko širih prostora, čak ne samo balkanskih. Mislim da materijalna sredstva ne bi trebalo da predstavljaju veći problem, čak i za malu Crnu Goru. Ako se projekti racionalno vode, ako se zna šta se hoće, ako postoji dovoljna doza intelektualnog poštenja onih koji rade, i pod najvažnijim uslovom, da oni koji projekat vode znaju da rade i to voljno obavljaju, onda novac nije veliki, ali rezultati ogromni i dalekosežni, oni traju. Pitanje kompetentnosti istraživača je posebna stvar: postoje ljudi »zamaha«, sposobni za duge i količinski velike projekte, i velika većina drugih koji su orijentisani na »uske prostore« – bez kojih se, takođe, ne može. Ljudi »zamaha« se rijetko pojavljuju, po pravilu, oni ne pripadaju klišeima institucija, koje stvaraju profile onih koji »grickaju«. Naše obrazovanje, mislim eks-jugoslovensko, stvorilo je niz institucija, sve što je bilo neophodno, ali nikada nije podržavalo, niti tražilo ljude »zamaha«. Naprotiv, odbacivalo ih je. Nije shvatalo da je znanje kategorija »intelektualne svojine« pojedinca i da ne treba takve ljudi sputavati uključivanjem u timove koji, po pravilu, »guše«, po onom narodnom »sto babica kilava djeca«; znanje se čuva, ono traži da se objavi, i onda je javno i svačije. Nije njegovan kult učenosti, bez koga nema prave razmjene ideja. Tako smo došli do apsurda da naše biblioteke imaju naše knjige, ali nemaju stručnu stranu literaturu, a ona je i eliminisana ukoliko se kosila, a najvećim dijelom jeste, sa vladajućim mišljenjem u nauci. Težak nam put predstoji, mukotrpan.

Kakvi su Vaši dalji planovi?

– Tokom nekoliko narednih godina privesti kraju Montenegrinu. Dopuniti studiju Neoplatoničari na Ilirikumu od 350. do 450. godine koja je kod izdavača. Završavati rad na još dvije velike studije – na jednoj debelo radim već godinama, ni do trećine nijesam došao, a već ima preko 400 strana. A onda – vidjećemo. Samo da me posluži zdravlje, da odradimo sa uspjehom posao koga smo se latili, da nam se ne uskrati podrška, a onda će nešto novo doći samo od sebe. Ima mnogo toga... A možda se, zadovoljan, posvetim pecanju. Ko zna?


razgovor vodila Jovanka Vukanović