Intervju:
Vojislav D. Nikčević: TEMELJ ZA MODERNU ISTORIOGRAFIJU


Na izložbi Crna Gora u arhivskim dokumentima kroz vjekove koja je početkom ove godine otvorena na Cetinju povodom jubuleja arhivske službe u Crnoj Gori, predstavljen je javnosti i dio do sada nepoznatih dokumenata o istoriji ovih prostora. Riječ je o pedeset izloženih dokumenata, koji svjedoče o istorijskim i civilizacijskim tokovima, o postojanju i trajanju na ovom tlu. Uzeti su iz kapitalnog korpusa dokumenata Monumenta Montenegrina, višetomne edicije koje rezultat istraživanja Vojislava D. Nikčevića, profesora teorije književnosti i istraživača srednjeg vijeka i antike. Za projekat Monumenta Montenegrina Vojislav D. Nikčević je ove godine dobio najveće državno priznanje Crne Gore – Nagradu »13. jul«.

Gospodine Nikčeviću, svoj stvaralački i naučni angažman odavno ste usmjerili prvenstveno ka prevođenju i izučavanju starih spisa, civilizacija i kulturoloških tema. Šta Vas je motivisalo da se posvetite upravo tim pitanjima?

– Završio sam opštu i teoriju književnosti i predstavljalo bi čin intelektualne izdaje da se ne bavim onim čime se bavim. Od 1973. godine objavljujem u časopisima i publikacijama oglede, eseje i kraće studije, prvenstveno na teme antike i srednjeg vijeka – još 1975. i 1976. Ogledi Mimezis i društveno biće antike i Zoilovo nasljeđe imali su određen odjek u stručnim krugovima i van granica eks-Jugoslavije. Prevođenje je sastavni dio tog posla – ali se njim nijesam profesionalno bavio, do u dva slučaja.

Na crnogorskim prostorima, fenomen mita vremenom ne samo da slabi, već se, koliko možemo zapaziti, intenzivira, nanovo oživljava. Da li to i u kojoj mjeri profiliše našu svijest i mentalitet?

– Mi stoljećima živimo u mitu – kosovskom, srpskom, panslovenskom, crnogorskom, da smo »Sparta«, itd. I socijalizam je pothranjivao mit, stvarajući svoj o komunizmu kao »Zemlji Dembeliji« gdje će svako imati, a ko će raditi i ko će sticati znanje, taj problem nije postavljao. Taj problem nisu postavljali ni ostali mitovi – mit je fantazija, izmišljotina, bjekstvo od stvarnosti. Zahvaljujući mitu, nama je bilo normalno što smo pet vjekova bili pod Osmanlijama i tokom vijeka samostalnosti, a to je tako mali period u poređenju sa istorijom mnogih drugih država da je prosto smiješno, opet smo izgradili mit da su nam Turci krivi za sve. Poslije su nam Njemci bili krivi za sve, a onda Rusi ili Amerikanci, ili »truli Zapad«, zavisno od trenutnog sagledavanja kakav nam je položaj u svijetu ili na našem poluostrvu. Nama je na Balkanu, kao narodima mitske svijesti, uvijek neko drugi kriv a, pri tome, ne pada nam na um da postavimo elementarno pitanje: zašto nijesmo u stanju, recimo, da ljudski napravimo automobil ili avion? Zašto pričamo o nama kao pobjedicima kada smo, istini za volju, svaki veliki rat gubili, a dobijali ga tek onda kada bi se »prikačili« na stranu onih koji su ga zaista dobili. Tu nam je odgovor – mi bježimo od istine, od principa racionalnosti koji ne podrazumijeva sanjarije, već rad i znanje.

Vaš doprinos proučavanju i sistematizaciji nedovoljno poznate književnoistorijske građe, prije svega, na tlu Crne Gore, itekako je značajan za našu kulturu. Vaša studija »Gnostička kultura u Crnoj Gori« (objavljena 1999. godine) po mnogima navodima i dokumentima koje obrazlažete, za mnoge je bila pravo naučno osvježenje. Koliko su pitanja na relaciji paganstvo – hrišćanstvo – jeres, koje, pored ostalih, tretirate u ovoj knjizi, inače proučena u našoj istoriografiji?

– Pisano je dosta, mnogo toga pogrešnog, jer mi se uvijek vezujemo za oficijelna crkvena tumačenja, a ne za dokumente i ono o čemu nauka u svijetu već stoljećima piše. Ne smatram da je studija Gnostička kultura u Crnoj Gori nešto izuzetno. Ona je samo mali pomak naprijed. Ta studija je nosila podnaslov koji je u dogovoru sa izdavačem izbačen, Prolegomena, uvod u dalja istraživanja i zahvat koji je trebalo da uslijedi kroz sistematizovanje pisanih i spomenika umjetnosti na Balkanu koji sam namjeravao da uradim. Ali, od toga neće biti ništa ...

Veliki je Vaš doprinos u pokretanju i ostvarenju edicije »Književnost Crne Gore od XII do XIX vijeka«, u okviru koje ste priredili i jedan tom, a koji se odnosi na pisce slovenskog srednjeg vijeka«. Do kojih novih detalja ste tom prilikom došli?

– Bio sam jedan od nekolicine ljudi sa kojima je tadašnji ministar kulture Gojko Čelebić razgovarao o fizionomiji edicije koja bi dala presjek književnog stvaralaštva na tlu Crne Gore od epohe Miroslavljevog jevanđelja do kralja Nikole. Priredio sam i kritičkim aparatom opremio drugi tom Pisci slovenskog srednjeg vijeka. Znao sam da ne samo mi, Crna Gora, imamo veliku a nepoznatu srednjevjekovnu baštinu, ali mi niko, osim par ljudi, članova redakcije ovog projekta – nije vjerovao. Objelodanili smo, uz poznate, i dvije velike, za svijet interesantne i, po svemu sudeći, nezaobilazne stvari: nepoznato djelo jednog od najvećih književnih stvaralaca Vizantije i srednjevjekovog svijeta, Mihaila Psela, Dioptra, sačuvano jedino u našem ćirilskom prevodu, i spis koji je šokantan u mjeri da se i nauka teško miri sa njegovim postojanjem, ali o kom ne bih govorio. Pselov spis je bio evidentiran pet decenija, ali oni koji su ga evidentirali nisu znali šta je pred njima – to, uostalom, nije bila ni njihova obaveza, ni njihova struka. Uporno pokušavam i nadam se da ću uspjeti da nađem prevodioce sa kojima ću prevesti četiri–pet najznačajnijih ćirilskih manuskripata za ediciju Monumenta Montenegrina. Strašno je reći – nema ljudi, a oni koji mogu, a isuviše ih je malo, neće da prevode!

Bili ste i član redakcije još jednog, ništa manje značajnog, projekta, »Roman u Crnoj Gori«. Prema Vašem mišljenju, koji su stvarni dometi ove edicije, u književnom, estetskom i istoriografskom smislu?

– Po meni, ova je edicija izuzetno važna – Crna Gora nije bila po strani od evropskih tokova, niti »slijepo crijevo« u istoriji književnosti, mada su njeni najbolji pisci stvarali u većim i velikim sredinama, pa je logično što se postavlja pitanje koliko je to uistinu književnost ovog podneblja i da li samo njemu pripada. Po meni, ona pripada Crnoj Gori koliko i Srbiji, Bosni, Makedoniji, Hrvatskoj, po ličnostima i temama ona je uslovno rečeno »naša«, što ne znači da nije i »tuđa«, kako kod nas neki često vole da kažu, mada taj žargon ne volim i ne mogu da prihvatim. Za malu Crnu Goru mnogo romana za jedan vijek – to su svi rekli i priznali da je to tako. To je najveći »pogodak« te edicije.

Kruna Vašeg dosadašnjeg istraživačkog rada svakako je projekat »Monumenta montenegrina«, objavljen u deset tomova. Konkretno, koja su to dokumenta od značaja za istorijsko rasvjetljivanje današnjeg prostora Crne Gore?

– Ne bih rekao da je »kruna«, a ukoliko to i jeste – onda nije samo prevodilaca i moja, već svih koji podržavaju i omogućavaju, neposredno ili posredno, rad za i na ovom poduhvatu. Imam namjeru da uradim još, ako sve bude u redu, najmanje dvadeset tomova. I imam namjeru da napišem, pored jedne studije koja je kod izdavača, još dvije, od kojih jedna zaista treba da bude »kruna« onog što sam uradio. Ona treba, sa Montenegrinom da mi bude uzdah olakšanja da znanje nijesam prođerdao na »sintice«. Montenegrina je naš iskorak u svijet, dokaz da konačno znamo ko smo, dokaz da smo prerasli mit, da ulazimo u poredak racionalnog. Građe ima mnogo: po meni, sve je važno jer mi ništa o sebi ne znamo. Prije svega, Duklja, njen istorijski značaj; drugo, slovenske i sloveno-avarske države na ovim prostorima od VIII vijeka do Nemanjića; potom Nemanjići, Balšići, Crnojevići. Pa, barska arhiepiskopija i Kotor, ludilo od moći, od uticaja tih gradova u Evropi – a mi pojama nemamo!

Nedavno ste izjavili da ste prilikom istraživanja naišli na toliko interesantnih dokumenata da već sada ima građe za još desetak i više tomova. Kakvi su izgledi da se edicija »Monumenta montenegrina« uistinu realizuje sa tolikim bogatstvom istorijskih izvora?

– Prikupljeno je dosta građe, ali, po mojim saznanjima, još dosta toga nijesmo kompletirali; prije svega – Bar, kraljeve, sufragane barske, i tako dalje. Pored nova dva toma o Duklji koja su u prevođenju, treba da prevedemo još dva – ali, treba ih kompletirati... Duklja je »strava«, što bi rekle mlade generacije, veličanstvena epoha. Zamislite samo – car Konstantin Veliki u Nišu, Skadru, Duklji...