VLASI U CRNOJ GORI

Da moramo praviti razliku između sukoba Avara i ilirskih Romana, o čemu piše Konstantin Porfirogenit, i sukoba paganskih Slovena i hristijaniziranih dakotračkih Romana, o čemu piše pop Dukljanin, primoravaju nas i druge činjenice. Mletački geograf Domeniko Negri piše da su podunavski Romani sebe uvijek zvali Romanima, isto onako kao što su današnji Makedorumuni nazivaju Aromanima. Vizantinci ih, zbog crnog odijela, zovu Crnim Vlasima, ili Morovlasima, a pop Dukljanin - Nigri Latini, ili Morovlchi.
Dukljaninov naziv srijećemo i u dubrovačkim arhivskim knjigama. Svoje prisustvo u Crnoj Gori, koja je već u antičko doba bila poznata po stočarstvu, dakotrački Romani ostavili su naročito u stočarskoj toponomastici. Stojan Novaković je tačno zapazio da su se vlaška sela u Crnoj Gori zvali katuni, termin koji je do dnašnjeg dana sačuvan u Crnoj Gori za oznaku grupe koliba na planinskim ljetnjim pašnjacima. Prema vlaškim pastirima okoline Cetinja nazvana je Katunskom nahijom. Njihovo prisustvo u planinskim predjelima između Metohije i Skadarskog jezera možemo pratiti po našim srednjovjekovnim poveljama, od XII vijeka. Spominje ih već povelja Stefana Nemanje manastiru Hilendaru 1198 – 1199. godine.
Konstantin Jireček naročito navodi brojne Vlahe u okolini Podgorice. Spominje ih i kralj Uroš I u svojoj povelji manastiru svetog Petra na Limu. U Svetostefanskoj hrisovulji, iz 1313. godine, kralj Uroš II Milutin navodi katun Smudirog, u planinama više Vrmoša, sa 108 kuća, koji poklanja svome manastiru. No, sudeći po sačuvanim prezimenima u poveljama XIII-XIV vijeka, ovo vlaško stanovništvo već je bilo slavinizirano.
Sasvim drugog porijekla su Romani u gradovima Dalmacije, koji se u srednjovjekovnim izvorima takođe zovu Romani ili Latini, a u srpskim i bosanskim poveljama i Vlasi. Oni osim jezika nemaju ništa zajedničko sa dakotračkim Romanima, Vlasima, jer su najvećim dijelom ostaci ilirskih kolonita i romanizovanih Ilira. Već krajem srednjeg vijeka potpuno dolaze pod uticaj susjeda: u gradovima na sjeveru Dalmacije njihov jezik potisnuo je slovenski, a u gradovima na jugu – albanski.