MALO ISTORIJSKIH SVJEDOČANSTAVA
Ne ulazeći u etničke odnose toga regiona u starijim epohama, zadržaćemo se samo na nekim pitanjima vezanim za stanovništvo Zete u doba seobe naroda i doseljavanja Slovena. U pogledu odnosa starobalkanskog stanovništva i doseljenih Slovena ima nejasnoća u svakom pogledu, jer pouzdanih istorijskih svjedočanstava ima malo i na osnovu njih samo možemo zaključiti da je dolazilo do uzajamnih dodira i zajedničkog života. Konstantnost geografskih termina je posredno, ali važno svjedočanstvo o vezama i prožimanju starog i novog stanovništva. Čitav niz planina, rijeka i gradova zadržao je svoje neslovenske nazive, što posredno svjedoči o nekoj vrsti etničkog kontinuiteta u oblastima Crne Gore.
Karakteristično je da su neki starobalkanski toponimi i hidronimi, potisnuti rimskom vladavinom ovim oblastima, ponovo oživljeni kod slovenskog stanovništva nekoliko vjekova poslije, kad je etnikum kome pripada ovaj jezički supstrat bio potisnut, ali se, ukoliko ga je još i bilo, potpuno izgubio u etnogenetičkim procesima između starobalkanskog i novog slovenskog stanovništva.
Ove nas činjenice, koje su do sada i zloupotrebljavane i osporavane, primoravaju da pri proučavanju srednjovjekovne toponomastike u Crnoj Gori računamo na znatnu upotrebu starobalkanskog jezičkog supstratnog elementa. Neki od tih jezičkih supstrata, kao što je slučaj sa terminom Zeta, pojavljuju se veoma kasno u pisanim izvorima i tako nas onemogućuju da tačno odredimo šta u srednjovjekovnoj toponomastici potiče od romanizovanih Ilira, a šta od kasnije doseljenih romanizovanih Dakotračana, koje naši izvori nazivaju Romanima, ili Vlasima. Jedino je sigurno da pri proučavanju starobalkanskog jezičkog supstrata u srednjovjekovnoj toponomastici lingvističke analize, iako veoma važne, sa mnogo razloga, nemaju uvijek sigurno tle, jer su nam mnoge stvari još nejasne i neuhvatljive. Ali, kako moramo računati na jedan romanski supstratni dijalekat koji je bio posrednik između starobalkanskih i slovenskih jezičkih elemenata, najveća je teškoća upravo utvrditi pravi odnos između dakotračkih i ilirskih romanskih dijalekata u slovenskom jezičkom nasljeđu, budući da je u oba ova jezika ista romanska osnova, ali različit etnikum i značaj u etnogenezi sa Slovenima.
NESLOVENSKI JEZIČKI SUPSTRAT
Danas je opšteprihvaćeno da termin Zeta pripada neslovenskom jezičkom supstratu, iako se pojavljuje nekoliko vjekova po doseljenju Slovena u ove krajeve. Većina ispitivača smatra da je to ilirski toponim, što je, ma koliko na prvi pogled izgledalo uvjerljivo, dosta problematično. Opredjeljivanje za jezičku pripadnost pojedinih neslovenskih toponima na teritoriji Crne Gore, iako je to od primarne važnosti, još je nesigurno. A. Majer i D. Dečev, koji su ispitivali ilirsku i tračku toponomastiku na Balkanu, držeći se teritorijalnog principa, uključili su pogrešno mnoga geografska imena u svoje rječnike, ponekad samo zato što su bili uvjereni da pripadaju tračkoj, odnosno ilirskoj teritoriji.
Međutim, gubila se iz vida nestabilnost etničkih i jezičkih granica, dijelom zbog nomadskog života mnogih starobalkanskih plemena, a dijelom zbog migracija i pomjeranja prouzrokovanih spolja, naročito u doba velike seobe naroda. Svakako da je tu presudnu ulogu odigrala prvo keltska, a zatim slovenska najezda i pomjeranje dakotračkih Romana iz Pomoravlja na Zapad, po čitavoj Dalmaciji, u oblasti starih Ilira. Ali i pored miješanja ilirskih i dakotračkih jezičkih supstrata, moguće je u velikom broju slučajeva tačno riješiti etimologije i semantička značenja pojedinih srednjovjekovnih toponima, hidronima i oronima, bez obzira na vrijeme kad su oni dokumentovani u izvornom materijalu.
Nazivi Durmitor i Visitor su iz predslovenskog perioda
Po svemu sudeći, naziv Zenta, slovenski Zeta, pokazuje jednu paraetimološku adaptaciju od jednog starijeg naziva - Genta, koji se redovno srijeće u latinskim izvorima sa dalmatinskog područja, ali za koji nijesmo sigurni da li predstavlja primarni, ili sekundarni oblik.
Ako bismo pošli od sekundarnog jezičkog oblika, termin Genta možemo izvesti od jednog starijeg cent-a. No, teškoća je što je ova riječ sačuvana ne samo u ilirskom i tračkom, nego i u pelaškom obliku kentaur, u sva tri slučaja u značenju konj. U predjelima starih Ilira, termin cent nazivamo najčešće kao hidronim.
RIJEKA CETINA I CETINJE
Rijeka Cetina, koja izvire sa podnožja Dinare, zove se u srpskim srednjovjekovnim izvorima Centina. Isti oblik zapisao je i Konstantin Porfirogenit. Ovim imenom zvala se u Crnoj Gori i rijeka Morača, Moracia popa Dukljanina. Vjerovatno u vezi sa ovim hironimom stoji i ime grada Cetinja.
Da je hidronim Cetina u vezi sa kultom konja kod ilirskog stanovništva, kultom koji je posvjedočen i kod Tračana u takozvanom ''Tračkom konjaniku'', pokazuje mnoge činjenice. Grčki kolonisti jadranskog primorja rijeku Cetinu zovu Hippios (konj), prevodeći na svoj jezik stariji ilirski naziv. Rimski istoričar Fest i komentator Servje sa kultom konja kod starih Ilira takođe dovode ime neptuna Hipiusa.
Ovih nekoliko izvora nesumnjivo govori da su sačuvani hidronimi tipa cent u stvari nekadašnja kultna mjesta posvećena nekom ilirskom božanstvu koje je, prema jednom natpisu iz okoline Vranja, vrlo sličan tračkom konjaniku.
Ali, kako su toponimi tipa cent mnogo brojniji u oblastima starih Tračana, kao Auli-centus, Epta-centus, Eptai-centus, Biti-centus, Dini-kenthos, Tri-kenthos, Zeli-centus i sudo-cenus, možemo sigurno zaključiti da su Iliri riječ cent poprimili ili od Tračana ili od starobalkanskih Pelasta.
Po svemu sudeći, izgleda vjerovatnije da je srednjovjekovni termin Genta dakotračkog, a ne ilirskog porijekla, jer u oblastima Crne Gore nije nikada došlo do jačeg i neposrednijeg dodira ilirskih Romana i doseljenih Slovena. Jer, kako znamo, ilirsko stanovništvo u Crnoj Gori uništili su, ili potisli, prvo Kelti, a zatim Avari, za kojima su iz Podunavlja naišli dakotrački Romani, nešto prije, ili zajedno sa Slovenima, ostavljajući brojne tragove u toponomastici ovih oblasti i postepeno se slavinizirajući.
Pop Dukljanin u svom Ljetopisu na jednom mjestu govori o provinciji Latina, koji su u ona doba nazivani Romanima. Sa njihovim dalekim i velikim djelom poslovenjenim ostacima, Vlasima, srijećemo se tokom čitavog srednjeg vijeka.
DAKOTRAČKI ROMANI
Prodiranje dakotrački Romana u oblasti Crne Gore počelo je od V vijeka iz Gornje Mezije i Dardanije. Pred najezdom Slovena i Avara, jedan dio dakotračkih Romana povukao se na jug, u Makedoniju i Tesaliju, koja se krajem srednjeg vijeka zvala Velika Vlahija, a drugi dio na jugozapadu, Crnu Goru i Dalmaciju, sve do Like i Krbave. Oni se pojavljuju u dalmatinskim izvorima od IX, a u srpskim i dubrovačkim spomenicima od XII vijeka. Svoje prisustvo u ovim krajevima Romani su kao stočari naročito ostavili u brojnoj oronimastici. Dvije planine u Crnoj Gori, Visitor i Durmitor, imaju dakoromanske nazive.
Ovo pokazuje da se na teritoriji Crne Gore, u doba dolaska Slovena i kasnije srijećemo pretežno sa dakotračkim, a ne ilirskim Romanima. Neka ilirska plemena koja su živjela u oblastima srednje Zete, kao Ardianoe, razbili su Kelti, a njihove ostatke Avari. Konstantin Porfirogenit piše da su Avari uništili Romane ''koji su živjeli u ravnicama i uzvišenim mjestima'', a da su preživjeli potražili spas u primorskim gradovima, gdje su se osjećali sigurnijim. Konstantin Porfirogenit na ovom mjestu nesumnjivo govori o avarskom, a ne slovenskom zauzimanju teritorije Paganije, Zahumlja, Travunije i Duklje. Iz Manevasijske hronike vidimo da su prije Slovena provinciju Prevalis zauzeli Avari, čije je prisustvo na ovim terenima posvjedočeno i sa nekoliko toponima tipa Obar.
U našoj nauci nije pravljena razlika između dakotračkih i ilirskih Romana, pa je podatak Konstantina Porfirogenita o avarskom osvajanju ovih oblasti i uništenju ilirskih Romana miješan sa podatkom popa Dukljanina koji opisuje odnose dakotračkih Romana i Slovena koji dolaze u ove krajeve tek poslije avarskih osvajanja i pustošenja, odvojen ili zajedno sa dakotračkim Romanima. Govoreći o progonima romanskog stanovništva za vladavine nepoznatog slovenskog kralja Ratimira, pop Dukljanin spominje romanizovane Morovlahe, ili Nigre Latine koji su, kako znamo, dakotračkog, a ne ilirskog porijekla. Prodiranje hrišćanstva među Slovene otklonilo je antagonizam između hristijaniziranih dakotračkih Romana i Slovena i stvorilo uslove za tješnje povezivanje i miješanje dva etnička elementa, dovodeći do potpune asimilacije dakotračkih Romana sa Slovenima, sa jedne, i prihvatanja ne samo dakotračke toponomastike nego i leksike, s druge strane.
