dr Dragoljub Petrović: Pitanje crnogorskog državnog i nacionalnog identiteta

Neminovan istorijski proces



Pitanje crnogorskog identiteta veoma je kompleksno i kontroverzno, te izaziva ne samo emotivne podele. Pošto za najstariju istoriju ima veoma malo izvora, čak i neki visoki naučni autoriteti pristupaju proizvoljnom tumačenju.
Značajan dokument iz X veka napisan rukom cara Vizantije Konstantina Porfirogenita "O upravljanju državom" navodi Duklju kao jednu od prvih državica na slovenskom jugu.
Sačuvan je pečat kneza Duklje Petra iz IX-X veka.
Svi poznati izvori svedoče o postojanju države Duklje i Dukljana koji se iz plemenske mase oblikuju u poseban feudalni narod.
Duklja postaje zapažena na Balkanu iza polovine XI veka, dok je Srbija (Raška) bila ograničena na područje između Pive i Ibra sve do sredine XII veka.
Duklja postaje kraljevina 70-ih godina XII veka, Srbija tek 1217. Sredinom XII veka Duklja ulazi u sastav srpske države kao pokrajina Zeta, čije se stanovništvo tek tada inkorporira u srpski srednjevekovni narod. Zeta je posedovala izvesnu posebnost, ali u sastavu Srbije pod Nemanjićima negde pod kraj XIV stoleća. Pod uslovima feudalne razdrobljenosti u Zeti se osamostaljuju Balšići, potom Crnojevići. Dok je postojala srpska Despotovina, Zeta je činila njen deo, da bi potom kao posebna politička jedinica trajala do kraja XV veka. U okviru Turske ona je u sastavu Skadarskog sandžaka bez političkog identiteta. Teza o postojanju Crne Gore kao političke jedinice pre XVIII veka nema osnova. Termin Crna Gora pominje se od XV stoleća kao naziv malog geografskog područja. Srpska patrijaršija je doprinela manifestovanju pripadnosti srpskom narodu. Stanovništvo na području potonje Crne Gore organizovalo se po plemenima, da bi se tokom druge turske vladavine grupisalo po nahijama kao administrativnim jedinicama. Osnovu crnogorskog subjekta činila je "Stara Crna Gora" koju su činile četiri nahije - katunska, riječka, crmnička i lješanska. Iz plemena Njeguši izdigao se rod Petrovića koji je davao vladike-mitropolite sa sedištem na Cetinju. Njihova vlast bila je sve izrazitija, te se tokom XVIII veka počela izgrađivati državnost Crne Gore u formi teokratije. Mada nedovoljno izgrađene državnosti, Crna Gora je u novom veku starija država od Srbije koja se oslobađa kroz ustanke 1804. i 1815.
U vreme nacionalnog preporoda koji se vezuje za kraj XVIII i početak XIX stoleća Crnogorci su u integralnom sastavu srpske nacije. Tvrdnja o postojanju crnogorske nacije u XIX veku ne može se dokazati. Svedočanstava ima dosta, tu su i Njegoševe reči: "Mićunović govori i tvori, Srpkinja ga još rodila nije od Kosova a ni prije njega!" Kroz XIX vek Crna Gora prerasta u svetovnu državu koja će na Berlinskom kongresu 1878. dobiti međunarodni status, kao i Srbija, da bi 1910. postala kraljevina. Dakle, država je bila crnogorska, a narod - slovenski, pravoslavni, srpski. Na polulegalnoj skupštini u Podgorici 1918. proglašava se prisajedinjenje Srbiji da bi se s njom ušlo u jugoslovensku državnu zajednicu - Kraljevinu Srba, Hrvata i Slovenaca.
O crnogorskoj naciji može se govoriti tek od četvrte decenije XX veka. Komunistička partija Jugoslavije 1931. prvi put je istakla da su Crnogorci nacija. Profesor Vasa Čubrilović navodi da je prvi put čuo za takvu naciju 1936. Pored komunista, bilo je još snaga koje su počele izražavati stav o crnogorskoj naciji. Tokom narodnooslobodilačkog rata Jugoslavija se izgrađuje kao federacija sa šest članica. Ta federacija s federalnom Crnom Gorom trajala je pola veka. No, veliki deo naroda i dalje je držao do pripadnosti srpskoj naciji. Postupno se, ipak, izgrađivala svest o crnogorskoj naciji. Konačno, nužno je priznati postojanje crnogorske državnosti, te i crnogorske nacije u našem vremenu. Za vreme postojanja SR Jugoslavije, posle raspada SFRJ, vladala je koncepcija da su Srbi i Crnogorci dva naroda, takođe u vreme trajanja države Srbija i Crna Gora. Teza o Crnoj Gori kao srpskoj Sparti, te o "dva oka u glavi", izraz je ofanzivne nacionalističke euforije krajem XX i početkom XXI veka. Subjektivistička politika iz Beograda, vođena u Kraljevini, SFRJ, SRJ pa do naših dana, uticala je na podvajanje Crne Gore i Crnogoraca kao posebnih subjekata.
Crnogorci su se tokom XX veka izdvojili iz srpske u posebnu naciju. Takve pojave poznate su u istoriji i ne treba ih smatrati "komunističkom ujdurmom", već prirodnim procesom. U toku je emancipovanje Katalonaca iz španskog naciona. Vidni su nacionalni pokreti Kurda, Baska, te i Vlaha-Cincara na Balkanu itd.
Valja prihvatiti izvesne istorijske procese kao neminovne. Pragmatična je politika tolerancije, priznavanja i zbližavanja naroda. Konkretno, Srba i Crnogoraca posle raspada državne zajednice da bi se formirale dve nezavisne države - Srbija i Crna Gora, uz uzajamno poštovanje državnog i nacionalnog identiteta.

Autor je istoričar i pravni istoričar

http://www.danas.co.yu/20061122/dijalog1.html#4