UKRAJINSKI NACIONALIZAM XX I XXI VIJEKA

Početkom XX vijeka Ukrajina se najvećim dijelom nalazi u okviru Ruske imperije, dok su Galicijom upravljali Austro-Ugari. Rusko carstvo iscrpljeno ratom i unutrašnjim socijalnim buntom doživljava slom 1917. godine. Ukrajinci se samoorganizuju i proglašavaju autonomiju koju im priznaje Kerenski. Političko previranje i borba za vlast u Rusiji kulminiraju Oktobarskom revolucijom. Koristeći priliku Ukrajinci proglašavaju nezavisnost 25.01.1918. Izrazito nepovoljnim Brest-Litovskim ugovorom 09. februara 1918. Boljševici izlaze iz rata sa centralnim silama i odriču se Ukrajine, Bjelorusije, Poljske, Finske, baltičkih država i dijela južnog Kavkaza. Samostalna vlast Ukrajinaca brzo je suspendovana direktnom njemačkom upravom, tako da je Ukrajinska narodna republika do kraja rata ostala marionetska država koja je rehabilitovala ukrajinsko kozaštvo i proglasila autokefalnu pravoslavnu crkvu. Novembra 1918. centralne sile gube rat i na području ruske carevine formira se nekoliko suverenih država. Saveznici su predložili razgraničenje Poljske i Sovjeta po Curzonovoj liniji. Međutim apetiti i jednih i drugih bili su veći. Nakratko je na teritoriji propale Austro-Ugarske u Galiciji 1918/19 postojala Zapadnoukrajinska narodna republika koju je vojno porazila Poljska u teritorijalnoj ekspanziji nakon osamostaljivanja. Bitno je napomenuti da je građanski rat u Rusiji vrvio od armija i koalicija različitih ideologija i ciljeva, a Ukrajina je bila poprište mnogih bitaka tipa svi protiv svih. Tu su bili Sovjeti, Denikinova i Vrangelova Dobrovoljačka armija, Kozaci, Rumuni, Poljaci, Ukrajinski nacionalisti, Anarhisti Nestora Mahna, Zelena armija seljaka, Eseri, intervencionisti zapadnih sila itd. Na čelo ukrajinskih nacionalista februara 1919 stao je Simon Petljura koji se sa svojim snagama tukao protiv Poljaka, bjelogardejaca Denjikina, Boljševika i drugih. Kako su 1919 u Ukrajini preovladali crveni dogovorio je saradnju sa poljskim predsjednikom Pilsudskim (odrekao se Galicije i dijela Volinja u korist Poljaka) i uključio se u poljsko-sovjetski rat 1919-21. e Nakon početnih uspjeha ukrajinsko-poljska koalicija je poražena kod Kijeva, konjica Semjona Buđonog je gonila Poljake do Varšave, a Petljurina država je likvidirana, a on je pobjegao u egzil. Sovjeti su u žurbi da iskoriste plodove naprjedovanja i zahvaljujući nesaglasju komandanata armija poraženi kod Varšave i pristali su na mir kojim je Poljskoj predata zapadna Ukrajina (Lavov, Luck, Rovno, Tarnopolj) i zapadna Bjelorusija (Grodno, Pinsk, Baranovići). U sovjetskoj Ukrajini vođen je gerilski rat niskog intenziteta protiv Sovjeta, ali je vremenom ugušen. Petljura se sklonio u Pariz, đe se bavio promocijom ukrajinske kulture i izdavao časopis na ukrajinskom Trizub. Ubio ga je u Parizu ruski Jevrej anarhista Šolom Švarcbard po nalogu Sovjeta. Tokom Petljurine vlasti u oblasti koju je kontrolisao pobijene su desetine hiljada Jevreja. Njegova uloga ostaje kontroverzna. Iako se zvanično suprotstavljao antisemitizmu istoričari smatraju da nije mogao ili nije učinio dovoljno da spriječi pogrome Jevreja. Na koncu, pobjeda Boljševika u građanskom ratu odredila je sudbinu Ukrajine u okviru Ukrajinske Sovjetske Socijalističke Republike. Poljska je u Galiciji i Volinju obećala Ukrajincima autonomiju, koja nikada nije implementirana. Tu će 1929. nastati ORGANIZACIJA UKRAJINSKIH NACIONALISTA koja će nacionalnu borbu voditi radikalnim metodama uključujući i ubistva. Pred napad na SSSR ova se organizacija podijelila na OUN-A umjerenije krilo Andrija Melnika i OUN-B borbenije krilo pod vođstvom Stepana Bandere s kojim će nacisti stupiti u kontakt u pripremi rata sa Sovjetima. Tokom sovjetske vlasti između dva rata u Ukrajini dvadesetih dolazi do privrednog i kulturnog razvoja, međutim tridesete godine su godine Staljinovih čistki, a u Ukrajini i južnoj Rusiji se promjenom poljoprivredne politike desio GOLODOMOR - umiranje nekoliko miliona od gladi. Ukrajinci to navode kao genocid nad njima.

Napadom Hitlera na Poljsku 1.09.1939. započeo je II sv. rat. Sovjetska invazija Poljske uslijedila je 17.09.1939. i Poljska je podijeljena po paktu Molotov-Ribentrop. Staljin se domogao svih teritorija koje su Poljaci dobili Poljsko-Sovjetskim ratom, a pride je dobio i Bjalistok, Pšemisl i dio teritorije prema Lublinu. Surova osveta Poljacima osim teritorijalne aneksije bila je i likvidacija oko 22 000 poljskih oficira, inteligencije, privrednika u Katinskoj šumi kod Smolenska 1940. Staljin je potom 1940. porazio Fince u zimskom ratu i dobio dio Karelije, anektirao baltičke države, a bez otpora od Rumunije Besarabiju i Bukovinu čije je slovenski naseljene djelove darovao Ukrajinskoj SSR i formirao Moldavsku SSR. Napad Vermahta na SSSR - OPERACIJA BARBAROSA - 22. juna 1941. otvorio je najkrvavije ratno poglavlje u istoriji čovječanstva. Sudar dvije velesile, dva titana, dva moćna vladara, dvije ideologije. Hitlerove armije brzo su napredovale ka istoku na svim djelovima dugog fronta. Saradnici okupatora iz Banderine grupe proglašavaju nezavisnu Ukrajinu pod patronatom nacista u Lavovu 30.06.1941. Međutim kao i svi Sloveni i ukrajinski nacionalisti izazivaju podozrenje Njemaca kao niža rasa te ih ovi hapse. Stepan Bandera je ubrzo uhapšen sa svojim najbližim saradnicima i u logoru provodi skoro 3 godine. Veću ulogu u saradnji sa Njemcima ima OUN-M, naročito u centralnoj i istočnoj Ukrajini, dok je OUN-B snažniji na zapadu. Nacisti kontrolišu obje grupe, koriste ih za svoje potrebe i ne daju im previše slobode. 1943. osnovana je 14. Waffen SS divizija - Galicija koju su dominantno sačinjavali ukrajinski nacionalisti. Borila se do kraja rata protiv partizana i Sovjeta, u Slovačkom ustanku, Poljskoj, Austriji i Jugoslaviji. Pripisuju joj se zločini nad poljskim civilima i komunistima u zapadnoj Ukrajini. Kod Brodija jula 1944 su je Rusi skoro sasvim uništili, ali se popunila iz rezerve. Predala se zapadnim saveznicima u maju 1945. Zahvaljujući intervenciji Vatikana kao „dobri katolici“ pripadnici ove jedinice izbjegli su deportaciju u SSSR, već su emigrirali u Kanadu, Britaniju itd. Ukrajinsku Oslobodilačku Armiju (UVV) u službi okupatora su formirali Nacisti 1943 od dobrovoljaca (Hiwi), ratnih zaorobljenika i Ostlegija. OUN-B je 1942. osnovao svoju vojnu formaciju UPA (Ukrajinska Pobunjenička Armija) koja se samostalno i u okviru njemačkih policijskih jedinica (npr. Schutzmannschaft) obračunavala sa Sovjetima, Poljacima, ukrajinskim i bjeloruskim partizanima, komunistima, Jevrejima. Crveno crna zastava OUN-B/UPA nosila je krv i nesreću. je Pogrom Jevreja, Rusa, Bjelorusa, Cigana, ratnih zarobljenika, čak i ukrajinskih nacionalista započeo je još 1941. Na stotine hiljada stradalih širom Ukrajine uz opljačkana i popaljena sela. Najpoznatije stratište bilo je Babi jar kod Kijeva đe su u samo dva dana 29-30.09.1941. sistematski ubijene desetine hiljada žrtava. Naravno, najjače uporište nacionalista bilo je na zapadu Ukrajine. Istoričari govore da su u Galiciji i Volinju pobijene desetine hiljada Poljaka tokom 1943/44. Najveći dio stanovnika Ukrajine podnio je strašan teret borbe protiv Hitlera, milionske žrtve, razaranja. U Ukrajini su proglašena 4 grada Heroja: Odesa, Sevastopolj, Kijev i Kerč. Nakon pobjede kod Kurska u ljeto 1943, započela je bitka za Ukrajinu. U ljetnjoj ofanzivi Crvene armije 4 ukrajinska fronta su se ustremila na njemačku odbranu. Rusi su pobijedili u krvavoj bici za Dnjepar i u snažnom udaru osvojili Kijev 6. novembra 1943. Tu se pokazala i snaga Ukrajinskih partizana koji su svojim akcijama na okupranom tlu nanosili značajne gubitke i štete nacistima. Početkom 1944. krenula je zimska ofanziva po smrznutim stepama, a poslije žestokih borbi cijela Ukrajina je bila slobodna do jula 1944. Njemci u septembru oslobađaju Stepana Banderu iz zarobljeništva s ciljem da ga uključe u borbu protiv Sovjeta. U njegovom odsustvu OUN-B je vodio Mikola Lebed. Tokom 1944-45 Sovjeti bez milosti gone i uništavaju pripadnike OUN/UPA . U godinama poslije rata taj otpor značajno slabi dok nije potpuno neutralisan. Stepan Bandera je 1959. otrovan Minhenu od strane agenta KGB-a. Andrij Meljnik je za razliku od većine saradnika uspio pobjeći na zapad. Umro je u Luksemburgu 1964. Lebed je dospio u SAD đe je umro u dubokoj starosti 1998. Premda su ga američke službe sumnjičile za kvislinštvo nikad nije odgovarao. Nakon II sv. Rata u SSSR-u ukrajinski nacionalisti i njihove organizacije proglašeni su teroristima, kolaboracionistima i izdajnicima. Razgraničenje SSSR sa Poljskom izvršeno je otprilike po Curzonovoj liniji iz 1919. Poljska je dobila Gdanjsk, Vroclav i Šćećin i dio ist. Pruske. Rusi su anektirali Kenigzberg – Kaliningrad. Ukrajini su definitivno pripali Galicija, Volinj i Sjeverna Bukovina. Sovjetski vođa, Ukrajinac Nikita Hruščov je 1954. godine rusku oblast Krim poklonio Ukrajinskoj SSR.