DR RADOJE PAJOVIĆ O PRVIM USTANIČKIM DANIMA I JEDNOJ SKRIVENOJ STRANICI ISTORIJE

Mesina na koljenima


Pod barjakom borbe za slobodu našlo se šest hiljada gerilaca. Čim su zapucali prvi plotuni, pod oružjem se našlo 30.000 ustanika. Priprema otpora u Bijelom Polju i pojava reakcionarnih snaga
Trinaestojulski ustanak je pokazao da samo snažni i dobro organizovani politički pokreti mogu da usmjeravaju neiscrpnu narodnu energiju i da uspješno organizuju otpor agresorima. To nijesu mogli da urade državni organi, koji su nakon aprilskog sloma ostali bez države, pa se stavila u službu okupatoru. To nijesu mogle da urade ni građanske političke partije, koje su djelimično pošle u emigraciju sa kraljem i vladom, dijelom stupile su službu okupatoru, a najvećim dijelom se pasivizovale. To je mogla da uradi samo dobro organizovana ljevičarska revolucionarna partija, kao što je bila Komunistička partija Jugoslavije, jedina politička partija koja je sačuvala organizacionu strukturu u svim jugoslovenskim krajevima, bez obzira na razbijanje države ulaskom okupatora.
KPJ nije prihvatila komadanje Jugoslavije i nove kvislinške tvorevine, već je najavila nepoštednu borbu protiv okupatora i preuzela odgovornost za sudbinu jugoslovenskih naroda. Barjak oružanog ustanka i borbe za slobodu najprije je razvijen u Crnoj Gori. Pod tim barjakom našlo se šest hiljada gerilaca - dobro organizovanih članova KPJ i SKOJ-a i drugih rodoljuba. Čim su zapucali prvi ustanički plotuni, gerilcima je masovno prišao narod, tako da se za kratko vrijeme pod oružjem našlo 30.000 ustanika. Za svega nedjelju dana crnogorski ustanici su oslobodili najveći dio crnogorske teritorije, uključujući i Bijelo Polje i čitav bjelopoljski srez. Tih dana oslobođeni su Virpazar, Čevo, Rijeka Crnojevića, Petrovac, Danilovgrad, Kolašin, Andrijevica, Berane, Bijelo Polje, Őavnik, Žabljak, Goransko, Grahovo, da pomenem samo gradove i neke opštinske centre.
Neravnopravna borba
Tih dana crnogorski ustanici bacili su na koljena italijansku diviziju äMesina", izbacivši joj iz stroja pet hiljada vojnika i oficira. Trinaestojulski ustanak je srušio san fašističkih okupatora o mirnoj okupaciji Crne Gore. Dvije elitne italijanske divizije - äAlpski lovci" i äTaro" bile su otpočele pokret za istočni front, ali su primorane da odustanu od te namjere i da se usmjere protiv crnogorskih ustanika. Snaga od 150.000 do zuba naoružanih neprijateljskih vojnika, uz podršku avijacije i ratne mornarice, srušila se na Crnu Goru. Mjesec dana trajala je neravnopravna borba. Okupator je privremeno uspio da zakoči ustanak, ali slobodarske ideje je nemoguće zaustaviti. Nakon tri mjeseca novih priprema i prestrojavanja, ustanak je ponovo nastavljen svom silinom, tako da je okupator bio prinuđen da do kraja 1942. godine u Crnoj Gori angažuje osam kompletnih divizija. Ostale pojedinosti manje-više su poznate. Za ovu priliku, evo jedne vezane za Bijelo Polje.
U Trinaestojulskom ustanku Bijelo Polje je bilo sjedište mjesnog, zapravo sreskog komiteta KPJ-u i oblasnog komiteta KPJ-u za Sandžak. Ustaničko rukovodstvo predvođeno Rifatom Burdžovićem-Tršom, Nedjeljkom Merdovićem, Đorđem Stanićem, Dušanom Koraćom, Aleksandrom Lalom Vuksanovićem, Vukosavom Boškovićem, Ljubišom Miodragovićem i drugima uspjelo je da prevaziđe izrazito složene međunacionalne, međuvjerske i međuetničke odnose i brojne političke, prosvjetne, kulturene i ekonomske specifičnosti i da za kratko vrijeme uspješno pripreme i izvedu ustanak. Džinovsku ulogu u svemu tome imao je Rifat Burdžović-Tršo, revolucionarna legenda Beogradskog univerziteta, vatreni govornik, masovik, omiljen u svim nacionalnim strukturama, svakako jedna od najimpozantnijih figura revolucionarnog pokreta ne samo Sandžaka i Crne Gore, nego i Jugoslavije. Okosnicu pokreta činilo je 60 komunista, 150 skojevaca i 400 gerilaca. U ustanku formirano je nekoliko ustaničkih bataljona i četa sa oko tri hiljade boraca. Za vrlo kratko vrijeme razoružane su sve karabinjerske i žandarmerijske stanice, a na kraju i italijanski garnizon u Bijelom Polju od 180 vojnika i oficira.
Nedaće i žrtve
Okupatorska ofanziva koja je uslijedila nakon izbijanja, donijela je ogromne nevolje, ne samo u borjnim neselektivnom okupatorskim ubijanjima, internacijama i spaljenim selima. Jaki okupatorski garnizoni podstakli su pojačan rad reakcionarnih građanskih snaga, naročito među Crnogorcima i Srbima. Oni su podstakli veliko raslojavanje i diobe u narodu. Brojne nedaće i prisustvo jakih italijanskih garnizona dovelo je do stvaranja četničke organizacije Draže Mihailovića, koja je nanijela mnogo zla pripadnicima Narodnooslobodilačkog pokreta i Muslimanima.
Usred jake četničke organizacije i djelovanja takozvane Muslimanske milicije, snage NOP-a su imale mnogo teškoća, i uspješnije su počele da napreduju tek poslije kapitulacije italijanskog okupatora. Kroz jedinice NOP i POJ prošlo je 2.660 boraca, dok je u završnim operacijama učestvovalo preko 2.000 Bjelopoljaca.
Međutim, Bijelo Polje je u Drugom svjetskom ratu pretrpjelo i velike ljudske gubitke - oko 2.500 žitelja. Samo na bojnom polju poginulo je 829 partizana, dok je 173 građanina nastradalo kao žrtva fašističkog terora. Najviše građana nastradalo je kao žrtva četničkog terora. Samo u toku dva dana, 5. i 6. januara 1943. godine, četnici su uništili 33 muslimanska sela u Bihoru, dok je preko 1.400 Muslimana ubijeno, od čega oko 1000 žena, djece i staraca, dok su u pljevaljskom kraju četnici ubili preko 1.500 Muslimana, a o Foči i Čajniču i da ne govorimo, a i to je djelo zapravo nedjeljno crnogorskih četnika.
Upornim nastojanjem političkih i državnih organa uspjelo se da se posljedice ratnih zločina saniraju.


Dragan Mitov

--------------------------------------------------------------------------------